اگر بخواهیم بطور ساده
و کلی کارکرد یک رادار را در شناسایی اشیاء پرنده در آسمان راشرح دهیم میتوانیم
بگویم یک رادار امواج مغناطیسی با طول موجی و فرکانسی مشخص را بصورت شعاعی در فضا
منتشر می کنند. اگر این امواج مغناطیسی در مسیر خود به شیئی فلزی
برخورد کنند بازگشت میکنند و از مکانی که از آن انتشار یافته اند
میرسند این امواج برگشت شده توسط دستگاه های بسیار پیچیده آنالیز و پردازش میشود و
اطلاعات آن در صفحه مونیتور به نمایش در می آید . این اطلاعات در
قالب سرعت شیئه پرنده – فاصله تا رادار – ارتفاع پروازی و در رادارهای مجهز و
پیشرفته نوع پرنده و سایر نکات فنی دیگر میباشد .
این اصول کار اکثر
رادار هاست . اگر این رادار از نوع زمینی باشد یعنی در زمین مستقر باشد محدودیت های
از قبیل زیر را دارد :
1- برد آن
محدود میشود.
2- به دلیل
پستی و بلندی های جغرافیایی و طبیعی امواج به خوبی نمیتوانند بازتابش شوند
.
3- اگر
هواپیمایی و یا شیئ پرنده ای در ارتفاع پایین پرواز کند تشخصی آن بسیار محدود
میشود.
4- برای
پوشش کامل یک منطقه وسیع به تعداد زیادی سایت راداری احتیاج است .
ضعف های باالا و چند ضعف
دیگر طراحان علوم هوانوردی و مخابرات را به فکر چاره ای انداخت و پس از مطالعات
زیاد به این نتیجه رسیدند که اگر این رادار در ارتفاع بالای در اسمان قرار گیرد
بسیاری از ضعف های رادار زمینی را میپوشاند . آنها باور داشتند که میتوان کلیه
دستگاه های رادار زمینی و آنتن و رادار را با تغیراتی در یک هواپیما قرار داد و این
هواپیما در ارتفاع بالا پرواز کند و بنابراین رادار این هواپیما میواند علاوه بر
پوشش 380 درجه ای و کامل فضای وسیعی را نیز پوشش دهند و همچنین پرواز هواپیماها در
ارتفاع پایین هم را تشخیص دهد . البته تا قبل از ان هم هواپیماهای
ساده و جنگنده دارای راداری بودند ولی رادار آنها به دلیل آنکه کوچک بود نمیتوانست
پوشش کاملی را بدهد.
نیروی هوایی ایلات
متحده این رادار ها بیشتر درون یک هواپیمای بوئیگ 767 قرار میدهد .
اگر به شکل این هواپیما نگاهی بیاندازیم میبینم که بشقابی به قطر حدود 7متر در
بالای آن قرار دارد این بشقاب که بطور منظم گردش میکند کار همان آنتن رادار زمینی
را انجام میدهد در داخل هواپیما هم دستگاه های پیشرفته و پیچیده الکترونیکی و
کامپیوتری برای آنالیز امواج به دست آمدهقرار دراد و چنیدن متخصص مخابرات و
رادار در آن مشغول آنالیز و تحلیل داده ها هستند . این هواپیما با
برد راداری در حدود 800 کیلومتر را دارد یعنی میتواند یک منطقه وسیع را پوشش راداری
دهد و حتی کوچکترین تحرک نیرو های زمینی را در حد خودروها نظامی ثبت کند و اطلاعات
را به پایگاه زمینی و یا جنگندها و بمب افکن های خود بدهد و یا اینکه در یک رهگیری
هوایی به درستی و کامل اطلاعات را به جنگنده های خودی بدهد . میتوان دریافت که این
آواکس ها به چه میزان حیاتی و مورد نیاز هستند و چقدر میتواند در پوشش راداری یک
منطقه کمک به سزایی داشته باشند . البته کشور های دیگر هم نظیر روسیه به فکر ساختن
این هواپیماهای رله و مخابرات افتادند و آنها هم رادار های خود را عموما بر روی
هواپیماهای توپولوف قرار دادند ولی باید اذهان داشت انها در حد و اندازه های آواکس
های امریکایی نیستند .همچنین آمریکا نمونه کوچکتر این آواکس ها را بر روی
هواپیماهای کوچک ملخ دار مخصوص پیاده کرده این هواپیماهای که به مینی آواکس مشهورند
تونایی نشستن و برخواستن از ناو های هواپیما بر را نیز دارند و اصلا برای این کار
طراحی شده اند و میتواند هدایت راداری و مخابراتی ناو و جنگند های آن را بر عهده
گیرند .
ایران در قبل از انقلاب
سفارش خرید 5 فروند از هواپیمای آواکس 767 را به ایلات متحده داد و ظاهرا
مورد قبول این کشور نیز قرار گرفت و قرار شد آواکس ها که مبلغ بالایی که
داشتند چیزی در حدود 250 میلیون دلار ( حدود 24 میلیارد تومان ) در
سال 1360 به ایران تحویل داده شوند که با وقوع انقلاب این قرار داد همراه با ده ها
قرار دارد کلان نظامی دیگر فسخ شد اگر ایران به این آواکس ها دسترسی پیدا میکرد به
طور حتم نیروی هوایی قدرتمند تر و قوی تری میداشت و ضعف راداری خود
را که بارها در زمان جنگ با عراق مشهود بود را میپوشاند . آن آواکس
ها که قرار بود به ایران فروخته شود بعدا به عربستان و احتمالا
اسرائیل فروخته شد و هم اکنون عربستان سعودی از این اواکس ها استفاده میکند و از
این آواکس ها در جریان جنگ 8 ساله بین ایران و عراق به نفع عراق استفاده کرد و
اطلاعات بسیاری را در مورد حرکت نیروها ایرانی و تحرک آنان به عراقی ها میداد و
همچنین در بسیاری از عملیات های هوایی عراق پشتیبان هواپیماهای آن کشور بود البته
ذکر این نکته بسیار مهم است که عربستان به تنهای حتی قادر به پرواز دادن این آواکس
ها و سایر تجهیزات پیشرفته نظامی خود نیست و تمامی اکثر مراحل نگهداری و سرویس و
حتی کنترل پروازی توسط نیروی های آمریکایی مستقر در عربستان انجام میشود
.

برخی از اطلاعات فنی یک
آواکس E-3 نیروی هوایی ایلات متحده در زیر آمده
است
اطلاعات برگرفته از سایت
FAS
میباشد .
سازندگان : شرکت بوئینگ
( هواپیما) – شرکت نورژروپ ( رادار و سیستم های نظامی
)
ماموریت اصلی هواپیما :
فرماندهی هوایی – کنترل و مراقبت – رله و مخابرات
قدرت موتور و پیشرانه : 4
موتور توربوفن مدل TF-33 و قدرت پیشرانه هر موتور 21000
پوند
ابعاد : طول 44 متر –
ارتفاع 21 متر – عرض 39 متر
سرعت : حدود 470
کیلومتر بر ساعت
سقف پروازی : 41 پا (
حدود8800 متر)
زمان پرواز مدوام :
حدود 8 ساعت
خدمه پروازی : 1 خلبان
– 1 کمک خلبان – 1 مهندس پرواز – و بین 12 تا 14 افسر و تکنسین
رادار
قیمت : حدود 270 میلیون
دلار
